Stowarzyszenie prowadzące działalność gospodarczą

Stowarzyszenie prowadzące działalność gospodarczą

Co prawda zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy, nie oznacza to, że stowarzyszenia nie mogą prowadzić działalności gospodarczej, i to przynoszącej zyski[1]. Jak wynika bowiem z przepisu art. 34 ustawy Prawo o stowarzyszeniach, stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Owe ogólne zasady wynikają natomiast m.in. z przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, czy też ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, Kodeksu spółek handlowych, a także przepisów szczególnych normujących określone rodzaje działalności.

         Ciekawie przedstawiają się formy prowadzenia działalności gospodarczej przez tą osobę prawną. Stowarzyszenie może bowiem prowadzić działalność gospodarczą albo w formie organizacyjnie wyodrębnionej (np. jako spółka z ograniczoną odpowiedzialnością), albo bezpośrednio, w formie niewyodrębnionej. Forma organizowania działalności gospodarczej pozostawiona jest uznaniu stowarzyszenia. W przypadku bezpośredniego prowadzenia działalności w obrocie występowało będzie samo stowarzyszenie. Wtedy jednak stowarzyszenie podlegało będzie obowiązkowi wpisu także do rejestru przedsiębiorców. Z chwilą wpisu do tego rejestru stowarzyszenie prowadzące działalność gospodarczą staje się więc przedsiębiorcą, w zakresie tej działalności[2].

         Ustawa, co do zasady, nie wprowadza także ograniczeń w zakresie samego przedmiotu działalności gospodarczej stowarzyszenia. Ograniczenie takie znajdziemy w przepisach art. 44-45 ustawy. Stanowi on bowiem, że osoby pragnące założyć stowarzyszenie prowadzące działalność bezpośrednio związaną z obronnością albo bezpieczeństwem państwa lub ochroną porządku publicznego są obowiązane uzgodnić zakres tej działalności, odpowiednio, z Ministrem Obrony Narodowej lub ministrem właściwym do spraw wewnętrznych albo organami przez nich określonymi. Ponadto, działalność stowarzyszeń na terenach i w obiektach znajdujących się w zarządzie lub użytkowaniu organów wojskowych albo resortu spraw wewnętrznych wymaga zezwolenia, odpowiednio, Ministra Obrony Narodowej lub ministra właściwego do spraw wewnętrznych albo organów przez nich określonych. Dalsze ograniczenia, czy wręcz wyłączenia mogą wynikać z przepisów ustaw szczególnych. Przykładowo, stowarzyszenie nie może być bankiem, czy też zakładem ubezpieczeń społecznych.

Niemniej, swoboda prowadzenia działalności gospodarczej przez omawiane jednostki organizacyjne została znacząco ograniczona w nieco inny sposób. Mianowicie, dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia:

• służyć może wyłącznie realizacji jego celów statutowych,
• nie może być przeznaczony do podziału między jego członków.

Dodatkowo warto w tym miejscu wyjaśnić, że działalnością gospodarczą stowarzyszenia jest tylko działalność zewnętrzna (między przedsiębiorcami) mająca na celu np. świadczenie usług osobom trzecim, nie jest zaś nią działalność prowadzona na potrzeby samego stowarzyszenia lub zrzeszonych w niej członków[3].

         Stowarzyszenia mogą zatem prowadzić dwojakiego rodzaju działalność: statutową i gospodarczą. Gospodarczego celu działalności nie niweczy przy tym to, że dochód z jej prowadzenia jest przeznaczony na działalność statutową. Ograniczenie to bowiem wynika z regulacji ustawowej i jest jednym z warunków dopuszczalności prowadzenia działalności gospodarczej[4]. Z drugiej wszakże strony, statutowym celem stowarzyszenia nie może być prowadzenie działalności skierowanej na osiągnięcie zysku. Działalność statutowa i działalność gospodarcza są odrębnymi rodzajami działalności, przy czym możliwość prowadzenia działalności gospodarczej jest uwarunkowana tym, że dochód z jej prowadzenia przeznaczony będzie na cele statutowe stowarzyszenia, a nie będzie podlegał podziałowi między członków stowarzyszenia. Prowadzenie działalności gospodarczej przez stowarzyszenie odbywa się według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach – w ustawie o swobodzie działalności gospodarczej i ustawie o Krajowym Rejestrze Sądowym. Okoliczność zaś, że dochody stowarzyszenia uzyskiwane z prowadzenia działalności gospodarczej są przeznaczane na takie czy inne cele, nie zmienia charakteru tej działalności[5]. Co więcej, działalność prowadzona przez stowarzyszenie jest działalnością gospodarczą także wtedy, gdy dochody z niej są przeznaczone wyłącznie na cele statutowe[6].

         Warto także wskazać, że jeżeli dane stowarzyszenie obok działalności statutowej prowadzi także działalność gospodarczą, zakresy prowadzonych działalności (nieodpłatnej, odpłatnej i gospodarczej) powinny być wyraźnie określone w statucie organizacji i rozdzielone w księgach rachunkowych[7]. Dochód osiągany przez stowarzyszenie powinien zostać przekazany na cele określone w jego statucie. To zatem z tego aktu wynikać będzie szereg kluczowych elementów:

• cele statutowe stowarzyszenia,
• możliwość prowadzenia działalności gospodarczej przez stowarzyszenie oraz zakres tej działalności (najlepiej wskazany poprzez odwołanie do kodów Polskiej Działalności Gospodarczej),
• w przypadku stowarzyszeń posiadających status organizacji pożytku publicznego, statut powinien posiadać dodatkowe postanowienia wymagane przez przepisy art. 9 i 20 ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie.

Drugie z ograniczeń, tj. zakaz podziału zysku pomiędzy członków stowarzyszenia nie oznacza, że stowarzyszenie nie może zatrudniać pracowników. W takiej sytuacji stowarzyszenie występuje jako płatnik, którego obowiązkiem jest opłacanie za te osoby należnych z tego tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne. Wyplata wynagrodzenia pracownikom stowarzyszenia nie będzie także traktowana jako forma transferu dochodu stowarzyszenia do jego członków. Wynagrodzenie pracowników stanowi bowiem koszt uzyskania przychodu, nie zaś dochód stowarzyszenia. Tym samym wynagrodzenia pracowników zatrudnionych w sferze działalności gospodarczej stowarzyszenia łącznie z ich udziałem w zysku (jeśli został przewidziany przez organy statutowe) nie podlegają wliczeniu do dochodu z działalności gospodarczej stowarzyszenia[8]. Przez dochód z działalności gospodarczej w rozumieniu przepisu art. 34 ustawy Prawo o stowarzyszeniach należy rozumieć tzw. czysty dochód z tej działalności po uiszczeniu wszelkich zobowiązań podatkowych i kosztów działalności gospodarczej, a w ramach tych kosztów także wpłaty na tworzone fundusze (np. rezerwowy, na cele statutowe, zachęt materialnych) przewidziane w powszechnie obowiązujących przepisach płacowych i finansowych[9].

         Dalsze ograniczenia w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej przez stowarzyszenie wynikają z przepisów ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Ograniczenia te dotyczą, wszakże wyłącznie tych stowarzyszeń, które posiadają status organizacji pożytku publicznego albo starają się o jego uzyskanie. Organizacje pożytku publicznego przede wszystkim nie mogą prowadzić odpłatnej działalności pożytku publicznego i działalności gospodarczej w odniesieniu do tego samego przedmiotu działalności. Natomiast działalność zarobkowa, która łącznie spełnia poniższe cechy nie będzie uznawana za działalność gospodarczą, a za odpłatną działalność pożytku publicznego:

• wynagrodzenie jest w odniesieniu do działalności danego rodzaju równe lub niższe od tego, jakie wynika z kosztów tej działalności, lub
• przeciętne miesięczne wynagrodzenie osoby fizycznej z tytułu zatrudnienia przy wykonywaniu statutowej działalności odpłatnej pożytku publicznego, za okres ostatniego roku obrotowego, a w przypadku zatrudnienia trwającego krócej niż rok obrotowy – za okres tego zatrudnienia, nie przekracza 3-krotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za rok poprzedni.

W przypadku niespełnienia któregokolwiek ze ww. warunków, działalność stowarzyszenia traktowana będzie, jak prowadzenie działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę. Jeżeli stowarzyszenie spełnia ww. przesłanki, to nie jest traktowane, jak przedsiębiorca. Nie ma zatem konieczności wpisywać się do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego.

         Co ciekawe, jeżeli organizacja pożytku publicznego nie spełnia ww. kryteriów i zostanie to stwierdzone w trakcie kontroli prowadzonej przez uprawniony organ administracji publicznej, to organ ten wzywa organizację do złożenia wniosku o wpis do rejestru przedsiębiorców działalności danego rodzaju w terminie 30 dni od dnia wezwania. W przypadku bezskutecznego upływu tego terminu organ administracji publicznej informuje sąd rejestrowy właściwy dla tej organizacji o prowadzeniu przez nią działalności gospodarczej. Sąd rejestrowy po otrzymaniu takiej informacji wszczyna postępowanie przymuszające celem doprowadzenia do wpisu stowarzyszenia do rejestru przedsiębiorców KRS.

         Z mocy wyraźnego przepisu art. 42 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy Prawo o stowarzyszeniach, stowarzyszenia zwykłe nie mogą prowadzić działalności gospodarczej w jakiejkolwiek formie i w jakimkolwiek wymiarze. Przedmiotowe jednostki organizacyjne nie mogą także prowadzić odpłatną działalność pożytku publicznego, o której mowa powyżej. Stowarzyszenia zwykle, które zamierzałyby prowadzić działalność gospodarczą powinny najpierw dokonać przekształcenia w stowarzyszenie rejestrowe. Dopiero następnie mogą one podjąć ww. działalność i zostać wpisane do rejestru przedsiębiorców KRS. To samo dotyczy prowadzenia odpłatnej działalności pożytku publicznego.

[1] Zob. postanowienie NSA z 8.06.2011 r., II OZ 480/11.

[2] Zob. A. Rzetecka-Gil Agnieszka, Prawo o stowarzyszeniach. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2022.

[3] Zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z 15.04.2014 r., I SA/Bd 223/14; tak samo wyrok WSA we Wrocławiu z 27.03.2008 r., III SA/Wr 602/07).

[4] Zob. wyrok WSA we Wrocławiu z 06.10.2009 r., III SA/Wr 333/09.

[5] Zob. wyrok NSA z 27.05.2009 r., II FSK 163/08.

[6] Zob. wyrok NSA z 12.01.2006 r., II OSK 787/05.

[7] J. Dominowska, Ograniczenia działalności gospodarczej organizacji realizujących cele społecznie użyteczne, PPH 2013/10/10-14

[8] Zob. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 27.02.1990 r., III PZP 59/89.

[9] Zob. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 27.02.1990 r., III PZP 59/89.

Autor: Michał Koralewski

Fragment pochodzi z książki: Fundacje i stowarzyszenia prowadzące działalność gospodarczą, ODDK 2026.